Transformatie en herbestemming van erfgoed
Om monumentale gebouwen in stand te kunnen houden, moeten ze in gebruik blijven. Maar het is niet altijd mogelijk om de oorspronkelijke functie van zo’n monumentaal gebouw te handhaven. Dan kan worden besloten tot herbestemming of transformatie van het monument. Door renovatie en restauratie kan het gebouw een nieuw leven beginnen. Jurriëns verzorgt regelmatig zulke projecten. Vaak wordt daarbij ook nieuwbouw toegevoegd aan het monument. Overigens heeft veel erfgoed in de loop van zijn bestaan al meerdere keren een herbestemming of transformatie ondergaan.
Binnenkant monument verbouwen
Bij vrijwel elke renovatie en restauratie van monumentale gebouwen (zeker als het om verandering van functie gaat) is het nodig de binnenkant van het monument te verbouwen. Een van de eerste vereisten is meestal verduurzaming, onder andere door te isoleren. Isolatie kan ook nodig zijn om interne geluidoverlast tegen te gaan, zeker als het gaat om herbestemming. Verduurzamen is belangrijk, want daarmee kan een aanzienlijke (energie)kostenbesparing worden gerealiseerd. Dat maakt de toekomstige exploitatie economisch gezien interessanter. Maar ook de toepassing van nieuwe technische voorzieningen (ventilatie, verwarming, communicatie) maakt het vrijwel altijd noodzakelijk de binnenkant van het monument te verbouwen. Jurriëns heeft in de loop van de jaren veel ervaring opgedaan met het onzichtbaar wegwerken van de benodigde systemen, leidingen en bedrading en het isoleren van muren, daken, ramen, deuren, vloeren en funderingen. Restauratietimmerlieden en restauratiemetselaars laten regelmatig hun vakmanschap zien bij de verbouwing door monumentale onderdelen te gebruiken als camouflage voor geavanceerde technieken. Zo wordt veel moderne techniek weggewerkt achter monumentale wanden, vloeren en plafonds. Geluidsisolatie is verstopt in monumentale deuren. Een moderne keuken verschuilt zich achter het uiterlijk van een keuken uit de zeventiende eeuw. Met name bij dit soort restauratiewerk zie je het vakmanschap van de echte restauratievaklieden.
Utiliteitsbouw en restauratie
Veel monumentale gebouwen vallen van oorsprong onder de utiliteitsbouw. Utiliteitsgebouwen zijn gebouwen, die geen woonfunctie hebben. Utiliteit komt van het Engelse utility, vrij vertaald als ‘nut’. Het zijn dus gebouwen die een bepaald nut dienen. Bij herbestemming en transformatie van utiliteitsgebouwen gaat het bijvoorbeeld over de functieverandering van monumentale forten en waterwerken, grachtenpanden/pakhuizen, kerken en kloosters. Maar ook steeds meer fabrieken, scholen, winkels, boerderijen, zorginstellingen en cultureel of maatschappelijk vastgoed hebben een monumentenstatus en kunnen voor herbestemming in aanmerking komen. Ook deze monumentale gebouwen moeten in gebruik blijven om ze te kunnen behouden. Naar hun oorspronkelijke functie is vaak geen vraag meer, of onvoldoende. Denk bijvoorbeeld aan de ontkerkelijking of veranderde productieprocessen door nieuwe technologie. Bij de restauratie van zo’n utiliteitsgebouw is er dan ook meestal sprake van transformatie of herbestemming.
Jurriëns heeft de transformatie van veel utiliteitsgebouwen gerealiseerd. In Utrecht biedt bijvoorbeeld het voormalige hoofdpostkantoor aan Neude tegenwoordig huisvesting aan een bibliotheek, winkels en horeca. Het komt ook voor dat een pand dat van oorsprong een woonbestemming had, wordt getransformeerd tot bedrijfspand en daarmee voortaan tot de utiliteitsbouw behoort. Een grachtenpand dat kantoorgebouw wordt bijvoorbeeld. Maar een utiliteitsgebouw kan bij herbestemming ook een woonfunctie krijgen, zoals een kerkgebouw waarin appartementen worden gerealiseerd. En er bestaan tussenvormen: zo heeft Jurriëns een monumentale boerderij, die werd gebouwd begin twintigste eeuw, getransformeerd naar een moderne woonboerderij voor twee gezinnen, die voldoet aan alle eisen van de eenentwintigste eeuw, inclusief de mogelijkheid tot plaatsing van een warmtepomp.
Is herbestemming monument altijd mogelijk?
Voor de start van een project moet aan een aantal voorwaarden worden voldaan. Zijn de vergunningen (onder andere omgevingsvergunning) op orde? Moeten er ontheffingen worden gevraagd? Volgens de Wet op de Natuurbescherming moet een flora- en fauna-onderzoek plaatsvinden. En er moet een asbestinventarisatie worden gedaan.
Zolang de opdracht is om de binnenkant van een monument te verbouwen en het gebouw geen functie gaat vervullen die veel publiek trekt, is de vraag of herbestemming mogelijk is redelijk voorspelbaar. Er is dan een overzichtelijk aantal partijen bij betrokken: de eigenaar/opdrachtgever, misschien een huurder en een financier. Gaat het om de transformatie of herbestemming van een rijksmonument, provinciaal monument of gemeentelijk monument of is het een pand dat behoort tot een beschermd dorpsgezicht of beschermd stadsgezicht, dan zullen ook de betreffende instanties en toezichthouders erbij betrokken moeten worden. En uiteraard de uitvoerende partijen, zoals een restauratie-architect en het restauratiebedrijf. Niet dat het eenvoudig zal zijn, maar met een goed plan (altijd een absolute voorwaarde!) moet het mogelijk zijn om iedereen te overtuigen van nut en noodzaak.
Dat wordt anders als er door de transformatie ook aan de buitenkant van het monument en/of rondom dingen gaan veranderen. Als er bijvoorbeeld utiliteitsbouw bij komt. Of als er installaties moeten worden geplaatst, die geluids- of geuroverlast kunnen geven voor de omgeving. En/of als het monument door de transformatie een functie krijgt, waarin het veel (auto)verkeer trekt. Herbestemming/transformatie kan dan een omvangrijk en tijdrovend project worden, waarbij alle partijen in een vroeg stadium moeten worden betrokken.
Dat staat nog los van de daadwerkelijke uitvoering, want veel van deze projecten worden uitgevoerd in binnenstedelijk gebied. Zijn alle betrokken partijen geïnformeerd en akkoord met de plannen, dan komt het aan op de uitvoering. Een strakke planning en voortdurende informatievoorziening aan alle betrokkenen moeten ervoor zorgen dat iedereen achter het plan blijft staan. Ook daarin kan een ervaren, erkend restauratiebedrijf als Jurriëns goed werk doen.
Het Restauratiefonds geeft veel informatie over herbestemming en transformatie van monumenten.